فعل با توجه به نوع حروف ريشه آن به دو قسم تقسيم مي شود: صحيح و معتل.


 

تعريف:

* فعل صحيح فعلي است كه در ريشه آن حرف عله وجود نداشته باشد.

* فعل معتل فعلي است كه در ريشه آن حرف عله وجود داشته باشد.

————————————————————————————

حروف عله عبارتند از: الف و واو و  ياء

توجه: در ريشه فعل معتل يكي از دو حرف عله (واو) و يا (ياء) مي آيد و الف را نمي توان در ريشه فعل يافت چون در واقع (الف) مقلوب يكي از آن دو حرف مي باشد.

————————————————————————————

فعل صحيح خود سه قسم است: مهموز، مضاعف، سالم


 

 الف ) مهموز

تعريف:

فعلي است كه يكي از حروف اصلي آن همزه مي باشد.


 

– اقسام مهموز:

مهموز الفاء: فعلي است كه فاء الفعلش همزه باشد. مانند: أمَرَ – أكَلَ.

مهموز العين: فعلي است كه عين الفعلش همزه باشد. مانند: سألَ – كَئِبَ.

مهموز اللام: فعلي است كه لام الفعلش همزه باشد. مانند: قَرأ – بَدَأ


 

————————————————————————————–

اعلال همزه:

۱- همزه ساكن: هرگاه همزه ساكن پس از همزه متحرك قرار گيرد، سه حالت رخ مي دهد:

الف) بعد از همزه مضموم، قلب به واو مي شود: أتَيَ ¬ (صيغه۱ ماضي مجهول باب افعال): اُءْتِي ¬ اُوتي.

ب) بعد از همزه مفتوح، قلب به الف مي شود: أمَنَ ¬ (صيغه۱ ماضي باب افعال): أءْمَنَ ¬ آمَنَ.

ج) بعد از همزه مكسور قلب به ياء مي شود: أمَنَ ¬ (بر وزن اِفعال): إءْمان ¬ إيمان.

۲- همزه مفتوح بعد از همزه مضموم ومفتوح به واو تبديل مي شود. مانند: أويدِم كه مصغّر آدم است و أوادِم كه جمع آدم است.

۳- همزه فعل مهموز الفاء در باب افتعال به تاء تبديل مي شود. مانند: أخَذَ ¬ (صيغه۱ ماضي باب افتعال): إءْتَخَذَ ¬ إتَّخَذَ.

۴- از افعالي نظير أكَلَ، أخَذَ، أمَرَ، و … همزه اصلي در صيغه امر بخاطر كثرت استعمال حذف مي شود مانند: كُلْ، خُذْ، مُرْ به جاي: أُوْكُلْ، أُوْخُذْ، أُوْمُرْ.

۵- همزه در آخر كلمه بعد از (واو) و (ياء) ساكن، بهتر است به (واو) و (ياء) تبديل شده سپس ادغام صورت گيرد مانند: وضوءٌ ¬ وضوٌّ / نبيءٌ ¬ نبيٌّ

(البته در كلماتي چون سُوْء، شَىْء بهتر است همزه به صورت خود باقي بماند).

۶- در مضارع فعل رَأيَ همزه براي تخفيف حتماً بايد حذف شود مانند: رأيَ ¬ يَرْأيُ ¬ يَري.


 

شيوه نگارش همزه :

۱- در ابتداي كلمه، همزه به صورت الف نوشته مي شود. مانند: أكلَ، أخذَ.

۲- همزه ساكن در وسط كلمه متناسب با حركت ماقبل نوشته مي شود. (يعني اگر ماقبل آن مضموم باشد، روي واو و اگر ما قبل آن مفتوح باشد، روي الف و اگر ما قبل آن مكسور باشد، روي ياء مي نشيند) مانند: مُؤْمِن / رَأس / ذِئْب.

۳- همزه متحرك كه در وسط قرار گرفته و ما قبل آن هم متحرك است بصورت حركت خود نوشته مي شود. مانند: سَأَل / سئيم / لَؤُم.

۴- همزه در آخر كلمه و بعد از حرف ساكن بصورت همزه تنها (ء) نوشته مي شود. مانند: شَيْء، جُزْء اما پس از حرف متحرك، به شكل حركت ما قبلش نوشته مي شود مانند: قَرَأَ / صَدِئ / جَرُؤَ.

۵-شيوه نگارش همزه در آخر كلمه بعد از الحاق تاء تأنيث:

الف) اگر قبل از همزه، حرف صحيح و ساكن باشد بصورت الف نوشته مي شود مانند: نَشْأة.

ب) اگر قبل از همزه، متحرك باشد متجانس حركت ماقبلش نوشته مي شود مانند: فِئَة، لُؤْلُؤة.

ج) اگر قبل از همزه، حرف عله باشد، متجانس با آن حروف نوشته مي شود: هَيئة، خَطيئة، قَراءة.

نكته: همزه دو گونه است: وصل و قطع.


 

تعريف:

* همزه وصل آنست كه در ابتداي كلام تلفظ مي شود ولي در وسط كلام تلفظ نمي شود (نوشته مي شود اما خوانده نمي شود) مانند: يا تلميذُ اجْلِسْ.

* همزه قطع آنست كه در تمامي موارد تلفظ مي شود. مانند: يا تلميذُ أكْرِمْ صديقَك.


 

نكات:

همزه همه اسمها به جز ( اسم، ابن، ابنة، اثنان، اثنتان، امرأة، أيْمُن، أيْمُ، اِسْت) همزه قطع مي باشند.

* همزه فعل ثلاثي و رباعي قطعند و بقيه وصل هستند.

* همزه فعل مضارع قطع است.

* همزه فعل امر مخاطب، وصل است (به جز امر باب اِفعال كه قطع است).

* همزه تمامي حروف بجز الف ولام قطع است.

۲- فعل مضاعف

تعريف: فعلي است كه دو حرف از حروف اصلي آن مانند هم (متجانس) باشند. مانند: مَدَدَ، مرَرَ

اقسام فعل مضاعف:

الف) فعل مضاعف ثلاثي: فعلي است كه عين الفعل و لام الفعل آن هم جنس باشد مانند: شَدَدَ.

ب) فعل مضاعف رباعي: فعلي است كه فاء الفعل با لام الفعل اول و عين الفعل با لام الفعل دوم متجانس باشند. مانند: زَلْزَلَ

شرايط ادغام فعل مضاعف:

الف) بهم متصل بودن دو حرف متجانس.

ب) ساكن بودن اولي و متحرك بودن دومي: مَدْدَ ¬ مَدَّ.


 

قواعد ادغام:

قواعد ادغام سه حالت دارد: در مواردي بايد ادغام كرد (وجوب) و در مواردي نبايد ادغام كرد (امتناع) و در مواردي مي توان ادغام كرد (جواز).

الف) موارد وجوب ادغام:

۱- ساكن بودن حرف اول متجانس و متحرك بودن حرف دوم. مانند: المُعلْلِم ¬ المعلّم

۲- متحرك بودن هر دو حرف متجانس مشروط بر اينكه اولاً در يك كلمه باشند و ثانياً اولي جايز التسكين باشد. مانند: مَرَرَ ¬ مَرْرَ ¬ مَرَّ.

ب) موارد امتناع ادغام:

۱- زمانيكه حرف اول متحرك و حركت آن لازم باشد. مانند: دَدَن.

۲- وقتيكه فعل مضاعف به ضمير رفع متصل شود. مانند: مَرَرْتُ.

۳- در افعال تعجب با لفظ امر (براي رفع اشتباه از امر صحيح) مانند: أعْزِزْ بِعليّ.

۴- زماني كه حرف ثالثي به اولين حرف متجانس اضافه و در آن ادغام شود مانند: مُهَلِّل.

۵- در صورتيكه به اصل ثلاثي به خاطر الحاق به رباعي حرفي اضافه شود. مانند: جَلْبَبَ.

۶- دركلمات سماعي مانند: قَطَطَ، ذَبَب.

ج) موارد جواز ادغام:

در صيغه هاي ۱و۴و۷و۱۳و۱۴ مضارع مجزوم و امر، بشرط اينكه حرف اول مدغم فيه نباشد مانند: لَمْ يَمْدُدْ ¬ لم يَمُدَّ / اُمْدُدْ ¬ مُدَّ.


 

نكات:

* در پنج صيغه اول فعل ماضي، ادغام واجب است و در بقيه صيغه ها ادغام ممتنع مي باشد.

* در ۲ صيغه ۶و۱۲ فعل مضارع، ادغام ممتنع و در بقيه واجب است.

* در صيغه هاي ۱و۴و۷و۱۳و۱۴ فعل امر، ادغام جايز است و در صيغه هاي ۶و۱۲ ممتنع و در بقيه صيغه ها واجب است.

* افعال مضاعفي كه مضارع آنها بر وزن (يَفْعُلُ) است، امر، نهي و جحد آنها را به سه صورت مي توان خواند. مانند: مُدَّ – يمُدُّ ¬ مُدَّ يا مُدِّ يا مُدُّ

* اگر مضارع فعل مضاعف بر وزن (يَفْعَلُ) باشد، امر، نهي و جحد آنرا فقط به دو صورت مفتوح و مكسور بايد خواند: فَرَّ – يَفِرُّ ¬ فِرِّ يا فِرَّ.

۳- فعل سالم:

تعريف: فعلي است كه در حروف اصلي آن، همزه يا دو حرف هم جنس و حرف عله نباشد. مانند: دخلَ، ذهبَ، جلسَ …

 


منبع : رايا مىرسه

ارسال ديدگاه

لطفا نام خود را وارد كنيد! لطفا آدرس ايميل را صحيح وارد كنيد! لطفا پيام را وارد كنيد!