فعل از نظر تصريف به دو دسته تقسيم مي شود: متصرّف و غير متصرّف.

 

الف) متصرّف

فعلي است كه ماضي، مضارع، امر و … داشته باشد. مانند: جلسَ، يجلِسُ، إجْلِسْ.

ب) غير متصرّف

فعلي است كه در تمام زمانها صرف نشود. مانند: لَيْسَ، حبَّذا (خوب است).

         مشهورترين افعال غير متصرف:

۱-                  ليسَ، مازالَ، مابَرِحَ، مافَتِيءَ، ماانفَكّ، از افعال ناقصه هستند (از ليس فقط ماضي و از بقيه ماضي و مضارع صرف مي شود).

۲-                  كَرُبَ (نزديك شد)، كادَ (نزديك شد)، أوْشَكَ (نزديك شد)، عَسي (اميد است)، حَري (اميد است)، اِخْلَوْلَقَ (اميد است)، طَفِقَ (شروع كرد)، أنشَأ (شروع كرد)، جعَلَ (شروع كرد) كه از افعال مقاربه هستند. (از كاد و اوشك ماضي و مضارع و از بقيه فقط ماضي صرف مي شود).

۳-                  افعال مدح: نِعْمَ (چه خوبست)، حبَّذا (چه خوبست) مانند: نِعمَ الرجلُ عليٌ. حبّذا رجلاً عليٌ.

۴-                  افعال ذمّ: بِئْسَ و ساءَ: بِئْسَ الرجلُ زيدٌ. ساءَتْ مصيراً.

۵-                  فعل تعجّب: ما أفعَلَ و أفعِلْ بِه: ما أحسنَ علياً، أحسِنْ بعليٍّ.

۶-                  افعال سه گانه: تعالَ (بيا)، هاتِ (بيا, بده)، هلُمّ (بشتاب، بياور) هاءَ (بگير). اين افعال ماضي و مضارع ندارند.

۷-                  افعال: تبارَكَ (منزه است)، خلا، عدا، حاشا (اين سه فعل در استثناء بكار مي روند)، شدّ (سخت است)، طال (دير زماني است)، كَثُرَ (زياد است)، قَلَّ (كم است) مضارع و امر ندارند.

فعل از نظر التزام و تعدي (لازم و متعدي)

فعل از نظر نياز به مفعول دو نوع است: لازم و متعدي.

 

الف) فعل لازم: فعلي است كه معناي آن با فاعل تمام شده و نياز به مفعول ندارد. مانند (جاءَ) در جمله: جاءَ سعيدٌ.

نكته: افعالي كه بر معاني زير دلالت دارند لازم هستند:

۱-                  سرشت: حَسُنَ (نيكو شد)                  ۶- زينت: غيدَ (متناسب شد)                    

۲-                  حركت: ذَهَبَ (رفت)                            ۷- نظافت: طَهُرَ (پاك شد)

۳-                  رنگ: دَكِنَ (تاريك شد)             ۸- ناپاكي: قَذِرَ (پليد شد)

۴-                  عيب: اِعْوَجّ (كج شد)                          ۹- حالات نفساني: غَضِبَ (خشمگين شد)

۵-                  شكل: طالَ (دراز شد)            

نكته: افعالي كه بر وزنهاي: إنفعلَ، تفَعْلَل, إفعَلّ، إفعَنْللَ، إفعالّ مي آيند لازم هستند و نيز افعالي كه بر وزنهاي تَفَعّلَ، تفاعَلَ، إفْتَعَلَ مي آيند در بسياري موارد لازم هستند.

ب) فعل متعدي: فعلي است كه علاوه بر فاعل به مفعول هم نياز دارد مانند: خلقَ در آيه شريفه: خلقَ الانسانَ مِنْ علَق.

راههاي متعدي كردن فعل لازم:

فعل لازم را به دو طريق مي توان متعدي كرد:

۱)                  بردن به باب افعال يا تفعيل مانند: جلسَ سعيدٌ (كه لازم است) و وقتيكه به باب افعال برود متعدي مي گردد: أجْلَسَ سعيدٌ صديقَهُ / فَرِحَ التلميذُ: فرَّحَ التلميذُ المعلمَ.

۲)                  بوسيله حروف جر: ذهبَ عليٌ (لازم است) ذهبَ عليٌ بصديقِهِ (متعدي است).

 

 

 

منبع : رايا مىرسه

ارسال ديدگاه

لطفا نام خود را وارد كنيد! لطفا آدرس ايميل را صحيح وارد كنيد! لطفا پيام را وارد كنيد!